Geographia Klaudiusza Ptolemeusza

Pierwszym, który dokonał próby stworzenia prezentacji świata w postaci obrazu kartograficznego był bez wątpienia uczony aleksandryjski Klaudiusz Ptolemeusz (90-168 n.e.), który opracował wielkie jak na ówczesne czasy dzieło pt.: Geographia. W dziele tym podał matematyczne podstawy tworzenia mapy i spisy znanych ówcześnie rzek, ludów oraz osiedli, z podaniem ich współrzędnych geograficznych. Zgromadzenie tak wielkiego materiału było możliwe tylko dzięki współpracy z innymi uczonymi, lub przy wykorzystaniu prac jego poprzedników, a przede wszystkim Mariosa z Tyru, którego Ptolemeusz był uczniem. Przedstawienie przez Ptolemeusza ziem polskich na załączonych do Geographii mapach, było niedoskonałe. Dla opisu ziem tej części Europy używał słowa SARMATIA. Nazwą tą określano ziemie zamieszkałe przez plemiona pochodzenia perskiego - Sarmatów, których w publicystyce XV - XVIII wieku uważano za przodków Polaków, lub szlachty polskiej. Geographia zawiera 26 map - numerowanych tablic.

Niestety prace Ptolemeusza nie znalazły kontynuatorów, a jego dzieło zostało zapomniane aż do początków XV wieku. W międzyczasie studiami nad pracami Ptolemeusza zajmowali się Arabowie, tłumacząc je wręcz na swój język. Prace te jednak, mimo ciekawego Atlasu Muhammeda ad-Idrisiego, nie wywarły, w przeciwieństwie do innych nauk (z astronomią na czele) żadnego wpływu na dalszy rozwój kartografii.

W okresie średniowiecza kartografia była nauką "zapomnianą", choć należy przypuszczać, że chociażby w niektórych zamkniętych klasztorach doskonale znano dzieło Ptolemeusza i być może prowadzono nawet badania dotyczące kartografii. Niewykluczone jest również, iż informacje zebrane i uporządkowane w Geographii wykorzystywano dla polityki kościoła. Nie natrafiono jednak do tej pory na żadne ślady tego typu prac. Z okresu średniowiecza zasługują mimo wszystko na uwagę tzw.: Mapy Mundi, obrazy znanego ówcześnie świata, będące raczej fantastycznymi wyobrażeniami, niż obrazami kartograficznymi, znacznie jednak rozpowszechnione i czasem zawierające skromną ilość informacji. Znaczenie natomiast dla rozwoju kartografii przed XV wiekiem miały tzw.: Portolany, mapy wybrzeży Morza Śródziemnego, Atlantyku i Morza Północnego, wykonywane przez żeglarzy włoskich i katalońskich za pomocą kompasu i zadziwiająca swoją dokładnością. Wiele tych niezwykle cennych map zachowało się do dnia dzisiejszego. Dla nas ważnym wydarzeniem było ukazanie się w XIII wieku mapy świata Mateusza z Paryża, na której kartograf ten umieścił po raz pierwszy w historii nazwę POLONIA, od tej chwili właśnie tej nazwy używano dla opisu ziem współczesnej Polski.

Na przełomie średniowiecza i odrodzenia w latach 1406 - 1409 Geographia Ptolemeusza ujrzała ponownie "światło dzienne". Po jej odkryciu doceniono wagę podstaw matematycznych prezentacji kuli ziemskiej, bądź jej fragmentów. Stopniowo uzupełniano dzieło Ptolemeusza w kolejnych wydaniach tzw.: mapami nowymi TABULA NOVA. W roku 1482 ukazały się dwa wspaniałe wydania w Ulm i we Florencji. W kolekcji CARTOGRAPHIA RAPPERSVILIANA POLONORUM znajduje się 5 map z wydania florenckiego: dwa egzemplarze mapy drugiej TABVLA SECONDA, mapa czwarta TABVLA QVARTA, mapa ósma TABVLA OCTAVA i mapa dziewiąta TABVLA NONA. Są to najstarsze mapy kolekcji rapperswilskiej. Terenów polski dotyczą: mapa czwarta i ósma. Edycję florencką opracował Francesco Niccolo di Berlinghieri, zawiera ona 26 map starych oraz 4 mapy nowe i uważana jest za najbardziej zbliżoną do oryginału. Tekst stanowi swobodny przekład na język włoski w formie poetyckiej zbliżonej do poezji Dantego. Wydawcą tej edycji był włoski drukarz pochodzący z diecezji wrocławskiej Nicolao Tedesco.

Odkrycie Geographii zainicjowało również intensywne prace, przede wszystkim naukowców niemieckich, nad stworzeniem nowej mapy Europy Środkowej - Germanii Wielkiej i Sarmacji Europejskiej. Wykonywano w tym celu spisy miejscowości tzw.: itineraria, które wraz ze wspomnianymi wyżej mapami żeglarskimi (portolanami) stanowiły główny materiał informacyjny dla sporządzania nowoczesnych map. Owocem tych prac była między innymi, zapewne powstała w połowie XV wieku, mapa Europy Środkowej Mikołaja z Kuzy. Mapa ta zamieszczony była w wielu przeróbkach w kolejnych Geographii. Analiza treści tej mapy, a szczególnie terenów Polski i Rusi wskazuje pozwala wnioskować o współpracy kardynała Mikołaja z Kuzy z jakimś Polakiem. Tym Polakiem był zapewne Jan Długosz historyk, dyplomata, kronikarz i kanonik krakowski sekretarz biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, autor pierwszej wybitnej syntezy historiografii polskiej. Zanim jednak zaczęto kopiować mapę Kuzańczyka w wydaniach ptolemeuszowskich, ukazała się ona w Kronice Norymberskiej Hartmanna Schedla (1493) w opracowaniu Hieronima Münzera. W Rapperswilu znajdują się trzy mapy z tego dzieła: dwie mapy Europy Środkowej (bez tytułu) - przeróbki mapy Mikołaja z Kuzy, oraz mapa świata: Das ander alter der Werlt Blat XIII - obraz wzorowany na mapie ptolemeuszowskiej, nie dorównujący jej jednak ani rysunkiem, ani estetyką, ani dokładnością. Wyżej wymienione dwie mapy Europy Środkowej są najstarszymi w zbiorze rapperswilskim mapami zawierającymi nazwę Polski: POLONIA.

W latach 1507 i 1508 ukazują się w Rzymie kolejno dwa pierwsze XVI-wieczne wydania Geographii w opracowaniu Marco Beneventano. Jedna z tych edycji wzbogaca zbiory Biblioteki w Rapperswilu. Podarowany przez Romana Umiastowskiego egzemplarz pozbawiony jest niestety oryginalnych map, ich miejsce zastępują kopie skompletowane przez naszego ofiarodawcę. Jest jeden z najciekawszych i najcenniejszych zabytków biblioteki. Z tego wydana pochodzi siedem kolejnych map: czwarta - QVARTA EVROPĘ TABVLA, ósma - OCTAVA EVROPĘ TABVLA, dziesiąta - DECIMA ASIAE TABVLA, jedenasta - VNDECIMA ASIAE TABVLA, dwunasta - DVODECIMA ET VLTIMA ASIA[E] TABVLA oraz dwie "mapy nowe": TABVLA MODERNA PRVSSIĘ przedstawiająca de facto Wielką Brytanię Skandynawię i kraje bałtyckie oraz mapa Europy Środkowej, przeróbka mapy Kuzańczyka: TABVLA MODERNA POLONIE VNGARIE BOHEMIE GERMANIE RVSSIE LITHVANIE. Przy opracowaniu tej mapy brał zapewne udział polski geograf, ojciec polskiej kartografii Bernard Wapowski. Marco Beneventano spotkał polskiego uczonego w Rzymie w 1506 roku i prawdopodobnie uzyskał wówczas od niego informacje dotyczące terenów Polski i państw ościennych, które wykorzystał w rok później przy opracowywaniu swojej przeróbki mapy Mikołaja z Kuzy zamieszczonej w obydwu rzymskich wydaniach Geographii. Od tej pory część wschodnia mapy Europy Środkowej dorównuje, a nawet przewyższa swą dokładnością część zachodnią. Sytuacja ta powtarza się również w późniejszych wydaniach traktatu Ptolemeusza. O współpracy Beneventano z Wapowskim świadczy umieszczenie na mapie Europy Środkowej nazw Radochonice i Wapowice, miejscowości rodzinnych Wapowskiego.

W 1513 roku alzacki kartograf Martin Waldseemüller wydaje w Strasbourgu kolejną edycję Geographii. Obrazem swym mapy z tego wydania przypominają Kronikę Norymberską, nie dorównują więc estetyką i dokładnością wspaniałym wydaniom rzymskim. W Rapperswilu znajdują się cztery mapy z tego wydania. Dwa egzemplarze OCTAVA EVROPĘ TABVLA (mapy ósmej) oraz dwie wersje przeróbki mapy Kuzańczyka TABVLA MODERNA SARMATIE SIVE HVNGARIE POLONIE RVSSIE PRVSSIE VVALACHIE, na których ponownie znajdujemy nazwy miejscowości rodzinnych Bernarda Wapowskiego, co wskazuje na pochodzenie materiałów źródłowych wykorzystanych przez Waldseemüllera. Według innej teorii Waldseemüller nie znał wydania rzymskiego, a do opracowania mapy Europy Środkowej wykorzystał jakieś inne mu materiały Wapowskiego. Materiałów tych mógł dostarczyć współautor wydania strasbourskiego Ringmann, który w latach 1505 - 1508 podróżował często do Rzymu i mógłby spotkać przebywającego tam wówczas Polaka.

Caspar Trechsel przy współpracy Serveta wydał w Lyonie w 1535 roku niesłychanie dziś rzadką edycję Geographii. Niewielka ilość zachowanych do dzisiaj egzemplarzy bądź ich fragmentów spowodowana była zarządzeniem palenia tego dzieła wydanym przez Kalwina. W Rapperswilu znajdziemy dwie mapy z tego wydania: czwarta - EVROPAE TABVLA quarta continent Germaniam Magnum oraz ósma - EVROPA tabula octaua continent Sarmatiam Europae et Tauricam Chersonesum. (Tytuły w obydwu wypadkach znajdują się na odwrocie arkuszy.)

Po niepowodzeniu wydania liońskiego Caspar Trechsel wydaje ponownie swoją edycję tym razem w Wiedniu, z której to pochodzą m. inn. trzy mapy: mapa czwarta (bez tytułu) oraz dwa egzemplarze mapy Europy Środkowej oparte najprawdopodobniej na materiałach Sebastiana Münstera - Tabula noua Poloniae i Vngariae, & Russiae.

Szwajcarski humanista, geograf i wydawca Sebastian Münster wydał w Bazylei w 1535 r. swoją pierwszą edycję własnej wersji ptolemejskiego dzieła. Doczekała się ona wielu wydań. Edycja ta zawiera 48 map-drzeworytów (w tym 22 mapy nowe), wykonanych nawet jak na owe czasy, nieco przestarzałą techniką przez znakomitego grawera H. Holbeina. Sebastian Münster zasłynął jednak przede wszystkim opracowaniem i opublikowaniem słynnego traktatu Cosmographia wydanego po raz pierwszy w 1544 roku. Jako jedno z najbardziej poczytnych dzieł XVI stulecia, wielokrotnie wznawiana, ukazała się jednocześnie po łacinie i po niemiecku. Dzieło to zawierało 26 map prawdopodobnie wzorowanych częściowo na mapach ptolemejskich. W kolekcji rapperswilskiej znajduje się wiele map pochodzących z różnych wydań Cosmographii oraz cztery mapy z późniejszego bazylejskiego wydania münsterowskiej Geographii z 1545 roku: mapa ósma - TABVLA EVROPAE VIII, dwa egzemplarze mapy piętnastej (nowej) - SILESIAE DESCRIPTIO XV NOVA TABVLA, oraz mapa dwudziesta (nowa) - POLONIA ET VNGARIA XX NOVA TABVLA.

W 1561 roku ukazują się w Wenecji opracowane w niewielkim formacie wydanie Geographii przygotowane przez Vincenzo Valgrisi. Autorem map zamieszczonych w tym wydaniu jest Giacomo Gastaldi, opierający się w swych pracach na materiałach Münstera. Ten słynny włoski geograf wydawca i sztycharz brał udział w opracowaniu traktatu Ptolemeusza wydanym w 1548 r. Przeróbki mapek z tego właśnie wydania zamieszczono w późniejszej edycji. Biblioteka Rapperswilska posiada dwie mapki z wydanie z 1561 roku: mapka Prus i Łotwy - TAVOLA NVOVA DI PRVSSIA ET DI LIVONIA oraz mapka Polski i Węgier - POLONIA ET VNGARIA NVOVA TAVOLA. Przeróbki mapek Giacomo Gastaldiego były zamieszczane w różnych wersjach wydań traktatu ptolemeuszowskiego aż do początku XVII stulecia.

Te same Płyty były wykorzystane również przez Giordana Ziletti w edycji weneckiej z 1574 roku, odbitki trzech z nich posiada rapperswilska kolekcja: mapa ósma - EVROPAE TABVLA VIII oraz dwa egzemplarze mapki Polski i Węgier POLONIA ET VNGARIA NVOVA TABVLA.

W 1578 roku flamandzki geograf, kartograf i słynny uczony Gerard Mercator działający w Duisburgu, twórca słynnych i wykorzystywanych po dziś dzień projekcji geograficznych, autor wielu map i atlasów, inicjator licznych prac kartograficznych opracowuje swoje wydanie traktaty ptolemeuszowskiego, początkowo tylko map, a od roku 1584 wraz z tekstem. Mapy Mercatora odznaczają się subtelnym rysunkiem i estetyczną ornamentacją, a przede wszystkim opatrzone są solidnie opracowanymi opisami współrzędnych geograficznych w ramkach map. W Rapperswilu znajdziemy niestety tylko jedną mapę z tego wspaniałego dzieła. Jest mapa ósma - Eur. VIII. Tab., zastanawiającym jest ż treść tej mapy jest o wiele uboższa treść wcześniejszej mapy Mikołaja z Kuzy. Edycja Mercatora wydawana była do 1730 roku, kiedy to w Amsterdamie ukazało się ostatnie wydanie ptolemeuszowskiej Geographii.

W roku 1596 Włoch Girolamo Porro rytuje na nowo mapki do kolejnego wydania pracy Ptolemeusza w bardzo małym formacie. Wydana przez spadkobierców oficyny Simonisa Galignani de Karera w Wenecji. Płyty Porro były wykorzystywane do wydań łacińskich i włoskich do 1621 roku. W zbiorze rapperswilskim znajdują się dwie mapy Polski - POLONIAE REGNVM z różnych wydań tej edycji. Są to mapki oparte na amsterdamskim wydaniu słynnej mapy Polski Wacława Grodeckiego pochodzącej z atlasu Abrahama Orteliusza. Mapki te są kolejnym nowym uzupełnieniem zbioru map Geographii.

Najnowsze mapy ptolemeuszowskie wśród map kolekcji CARTOGRAPHIA RAPPERSVILIANA POLOnORUM to mapy drukowane z płyt wykonanych do wydania z 1561 roku, oparte na Gastaldim. Jest to sześć arkuszy: (29) mapa czwarta - TABVLA EVROPAE IIII, (53) mapa ósma - EVROPAE TABVLA VIII, (82) dwa egzemplarze nowej mapy Polski i Węgier - POLONIA ET HVNGARIA NVOVA TAVOLA, (86) dwa egzemplarze mapy Prus i Łotwy TAVOLA NVOVA DI PRVSSIA ET DI LIVONIA. Na szczególną uwagę zasługuje mapa czwarta, ozdobiona wizerunkami żubra, łosia i tura. Edycje tą opracował dwukrotnie w latach 1598 i 1599 wenecjanin Melchior Sessa.

Przegląd nowożytnych wydań dzieła Klaudiusza Ptolemeusza świadczy o niebywałym znaczeniu tej pracy i wielkim zainteresowaniu matematycznymi podstawami tworzenia map po okresie średniowiecza. Ponad 300 lat wracano do tych wspaniałych starożytnych traktatów, tłumaczono i przerabiano jego teksty i mapy, często niewiele lub wcale ich nie zmieniając. Nasuwa się jednocześnie pytanie czy rzeczywiście Geographia w okresie średniowiecznym nie była przedmiotem badań i studiów. W każdym razie nie pozostał po tej ewentualnej działalności żaden ślad. Nie wydaje się jednak możliwe by np. zakonnicy, którzy studiowali niektóre dzieła starożytne w zamkniętych klasztorach nie znali Geographii. Fakt że pierwsze wydanie nowożytne tłumaczone i opracowane były właśnie przez zakonników i osoby duchowne mógłby może być przyczynkiem do ciekawych studiów. Nie wyjaśnioną pozostaje także sprawa spuścizny po badaczach arabskich, którzy jak wiadomo tłumaczyli i badali dzieło Ptolemeusza w okresie gdy w Europie panowała średniowieczna stagnacja i osiągnięcia starożytne popadały w zapomnienie. Dlaczego więc ich prace nie wywarły żadnego wpływu na późniejszy, nowożytny rozwój kartografii?, co było na prawdę przyczyną całkowitego jak się wydaje braku przepływu informacji między cywilizacją arabską i europejską w tej dziedzinie.