Prace Wilhelma le Vasseur de Beauplan

Okres panowania króla Władysława IV Wazy (1595-1648) syna Zygmunta III Wazy (1566-1632) stał się, dzięki jego planom wojennym i ożywionej działalności militarnej, okresem rozkwitu między innymi kartografii, w tym przede wszystkim wojskowej. Powołany na tron moskiewski w 1610 roku król organizował dwie wyprawy do Moskwy (1612, 1617) w celu objęcia tam władzy królewskiej. Obydwie wyprawy skończyły się jednak niepowodzeniem. Kolejną, tym razem zwycięską wojnę z Moskwą prowadził w latach 1632-1634. Skutkiem korzystnego dla Polski pokoju w Polanowie (1634) Moskwa zrzekła się praw do Inflant i większości ziem (smoleńska, czernichowska i siewierska) wymienionych w rozejmie w Deulino (Dywilino). W roku 1635 w Sztumskiej Wsi został zawarty pokój ze Szwecją, kończący jedną z wielu polsko-szwedzkich wojen, natomiast jego plany wojny z Turcją zostały odrzucone przez polską szlachtę i magnaterię. Gromadzący wokół siebie oświeconych magnatów (Jan Ossoliński) i wybitnych oficerów król przykładał dużą rolę do wzmocnienia swej władzy oraz zbierania i systematyzowania informacji o terenach będących teatrem jego działań wojennych. Wybitni inżynierowie zajmowali się budowaniem fortyfikacji, czołówka europejski specjalistów artylerii szkoliła polską armię i doradzała królowi przy wyposażaniu swojego arsenału w nowoczesną broń, jedni z najwybitniejszych kartografów gromadzili informacje, tworzyli opisy terytorialne itineraria opracowywali i wydawali mapy wojskowe. Władysław IV był twórcą polskiej floty i wtedy to powstała unikalna mapa morska ujścia Wisły, Helu i Zatoki Puckiej - jedyna znana polska mapa morska: Tabula topographica demonstrans situm Sinus Pucensis a Porta Weisselmunde usque ad Peninsulam Hel.

Jednym z najbardziej aktywnych oficerów w służbie polskiej był wówczas, pełniący swe stanowisko od 1630 roku czyli już za króla Zygmunta III Wazy francuski kartograf i inżynier wojskowy Wilhelm le Vasseur de Beauplan (1600-1673) twórca pierwszych polskich map szczegółowych. W dwa lata po wstąpieniu do polskiej armii rozpoczął kierowanie pracami inżynieryjnymi na Ukrainie Podolu i Wołyniu. Poświęcał się nie tylko działalności strikte wojskowej, zakładał między innymi wsie, przeprawy wodne, budował drogi i szlaki komunikacyjne, brał udział w wytyczaniu granicy polsko-moskiewskiej p podpisaniu pokoju w Polanowie. W 1639 kierował wyprawą spływem do ujścia Dniepru, w czasie której zbierał informacje do wydania trzyczęściowej mapy środkowego i dolnego biegu tej rzeki, opublikowanej póĽniej w atlasach Blaeuwów i ich przeróbkach. W czasie tej wyprawy dokonał on pomiarów określających szerokość geograficzną ujścia Dniepru, co stało się jednym z najważniejszych przedsięwzięć w historii kartografii europejskiej. Ustalenie szerokości ujścia Dniepru na 46°50`, błąd zaledwie 15` w stosunku do rzeczywistego położenia, umożliwiło korektę jeszcze ptolemeuszowskiego błędu wydłużenia osi Morza Śródziemnego wraz z przyległymi do niego lądami. Pomiary te wykorzystał na początku XVIII wieku Wilhelm Delisle opracowując bardzo zbliżoną do rzeczywistego mapę naszego kontynentu przedstawiającą Europę w bardzo zbliżonych do rzeczywistych kształtach. W czasie tych prac Beauplan nie uniknął potyczek i starć zbrojnych z Kozakami i Tatarami, których hordy w mniej lub bardziej zorganizowany sposób opanowały w tamtym okresie wschodnie i południowo wschodnie rubieże Rzeczpospolitej.

Pierwszy okres pobytu francuskiego oficera na Ukrainie zaowocował wydaniem rękopiśmiennej mapki południowej części Ukrainy z Morzem Azowskim i Krymem w orientacji południowej: Tabula Geographica Ukraińska. Zachowała się ona do dzisiaj w atlasie Fryderyka Getkanta, autora wspomnianej wyżej unikalnej mapy morskiej. Po roku 1639 mapa zostaje uzupełniona przez opracowanie Województwa Podolskiego, części obszarów naddnieprzańskich oraz Pokucia i Wołynia. Korzystał on między innymi z pomocy polskiego wywiadu wojskowego, którego prawdopodobnie po części był organizatorem. W pracach tych pomagał mu Sebastian Aders, który z rozkazu Hetmana Wielkiego Koronnego prowadził działalność wywiadowczą na Bałkanach i na Krymie.

W roku 1645 Beauplan otrzymuje od króla Władysława IV przywilej wydrukowania tzw. mapy specjalnej Ukrainy, nie obejmującej Morza Czarnego, Chanatu Krymskiego, Mołdawii i Dzikich Pól: Delineatio specialis et accurata tutius Ukrainae cum suis palatinatibus ac districtibus provinciisque adiacentibus. Mapa generalna, w mniejszej skali, lecz obejmująca wyżej pominięte tereny opracowana została jednak wcześniej i wyrytowana w 1648 roku przez przyjaciela Beauplana gdańskiego rytownika Wilhelma Hondiusza (+1652). Pierwowzorem tej mapy musiała być wspomniana wyżej Tabula Geographica Ukraińska. Hondiusz kończy również w 1650 roku płyty mapy specjalnej, które ulegają korekcie pod wpływem uwag autora po ostatecznym opuszczeniu Ukrainy na skutek dymisji otrzymanej od Mikołaja Potockiego w 1647 roku. (...) Spuścizna po Wilhelmie Hondiuszu zostaje z polecenia króla Jana Kazimierza opieczętowana i dokładnie spisana. Z listu nakazującego opieczętowanie tego zbioru dowiadujemy się o istnieniu Atlante Polonico, welchen ... Beauplan zu designieren angefangen... , atlas ten podobno zawierał 20 map. Król nie znał prawdopodobnie spuścizny po Hondiuszu. Wiedział jednak że ten zajmował się wydawaniem prac Beauplana, być może również dotyczących całej Polski. Znał on charakter i jakość prac francuza i zakładał z pewnością iż Hondiusz był w posiadaniu materiałów, które zapewne należało utajnić.

W 1660 roku francuski wydawca Jacques Cailloué opublikowuje obszerny opis Ukrainy autorstwa Beauplana. Do tego dzieła dołączone zostają nie tylko wykonane przez Hondiusza Beauplanowskie mapy, ale również inne rysunki tego autora służące do zilustrowania jego tekstu. Odnalezione w 1952 roku w Bibliotece Miejskiej w Gdańsku 11 mapek ziem ukraińskich oraz mapka Królestwa Polskiego, wykonane ręką Hondiusza miały być właśnie dołączone do generalnego opisu Ukrainy. Badania korespondencji Beauplana i Hondiusza nasuwają przypuszczenie że Francuski kartograf zmuszony był do zabiegania o wypłacenie mu przez króla Jana Kazimierza obiecanego przez Władysława IV wynagrodzenia za wykonaną pracę, czy obiecane wynagrodzenie otrzymał nie wiadomo.

Nie wiadomo również nic konkretnego o wydaniu Beauplanowskich zdjęć całego królestwa, choć prawdopodobnie z takimi zamiarami nosił się on w czasie prac nad mapami Ukrainy, czym był na prawdę wspomniany wyżej Atlante Polonico. Wspomina o nim syn spadkobiercy Hondiusza młody Polman, chcąc wydać je w Holandii, opatrzone tekstami bodajże księdza Lipskiego z Warszawy. Nie może to być jednak wielka mapa Rzeczpospolitej Beauplana, gdyż ten nie był czasowo w stanie takiej mapy przygotować. Hondiuszowska mapa całego królestwa opracowana na podstawie Beauplanowskich zdjęć pozostaje więc nadal tajemnicą. Trudno jednak uwierzyć iż 20-to arkuszowa mapa Królestwa polskiego uszła by uwadze kartografów, księgarzy czy osób z otoczenia polskiego dworu królewskiego. Pod pojęciem Atlante Polonico kryje się zapewne zbiorek 11 mapek odkryty w 1952 roku. Przy założeniu że zbiorek ten jest niekompletny i że 8-9 mapek zaginęło można stwierdzić iż Beauplan w istocie zamierzał wydać atlas Polski w niewielkim formacie 19 x 14 cm z rozbudowaną częścią opisową. W sumie byłoby to te 20 map, o których wspomina król Jan Kazimierz w swoim liście zarządzającym opieczętowanie spadku po Hondiuszu. Nie wyjaśnione są również okoliczności które spowodowały, że spadkobierca dzieł Hondiusza mógł zabiegać w Holandii o wydanie fragmentów ostemplowanych przez polskiego króla kolekcji. Czy potrzebował na to specjalnego zezwolenia kancelarii królewskiej, czy ostemplowania dokonano wyłącznie w celach ewidencyjnych, co nie miałoby przecież większego sensu.

Mapa specjalna Ukrainy została opracowana na podstawie pomiarów, badań i obserwacji samego autora w orientacji południowej. Choć znał on mapę Wielkiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła i Tomasza Makowskiego to jednak nie wzorował się na niej przedstawiając tereny wspólne obydwu mapom popełniając często większe błędy niż zespół, w tym przede wszystkim jezuici, opracowujący mapę Radziwiłła. O jednoosobowym opracowaniu i przygotowaniu mapy świadczy między innymi nierównomierność prezentacji zawartej na niej informacji. Beauplan przedstawia dokładniej te tereny, na których dłużej się zatrzymywał, natomiast bardziej pobieżnie traktuje te na których bawił krótko i odwiedzał sporadycznie. Niezwykle trudne warunki zarówno ze względu na sam charakter prac kartograficznych w tym okresie jak i na stosunki panujące wówczas na Ukrainie stawiają prace Beauplana na szczególnym miejscu w historii kartografii polskiej. Z listu - memoriału do ministra Colberta wynika że używał on do prac na kresach Królestwa Polskiego nowoczesnych instrumentów pomiarowych takich jak astrolabium, odometr, zegar czy busola.

Mapa generalna Ukrainy w zasadzie nie różni się od rękopiśmiennej Tabula Geographica Ukraińska, jest redukcją mapy specjalnej. Jako mapa obejmująca całą Ukrainę była często umieszczana w formie przeróbek w najrozmaitszych dziełach kartograficznych.

Mapa Polski pochodząca z niedawno odnalezionego w Gdańsku zbioru stała się szybko bardzo popularna i wielokrotnie zamieszczana przez znaczących kartografów i geografów ze względu na znajdujące się na niej poprawki odgrywające przełomową rolę w rozwoju kartografii Europy.